توجه به عدم تکرار مدل الیگارش سازی روسی پسا جمهوری اسلامی

مقدمه

یکی از خطرناک‌ترین تهدیدهای دوران گذار سیاسی، نه هرج‌ومرج آشکار، بلکه انتقال پنهان ثروت و قدرت از دولت به شبکه‌های محدود و غیرپاسخ‌گوست. تجربهٔ روسیهٔ پساشوروی نشان می‌دهد که چگونه فروپاشی یک ساختار سیاسی، اگر بدون طراحی نهادی و حفاظت از رأی مردم رخ دهد، می‌تواند به شکل‌گیری طبقه‌ای از الیگارش‌ها منجر شود؛ طبقه‌ای که با مصادرهٔ ثروت ملی و نفوذ در سیاست، دموکراسی را به پوسته‌ای توخالی تبدیل می‌کند. ایران پسا جمهوری اسلامی، اگر هوشیار نباشد، در معرض تکرار همین الگو قرار دارد.

الیگارش‌سازی؛ فروپاشی آرام از درون

الیگارش‌سازی معمولاً نه با کودتا، بلکه با «خصوصی‌سازی شتاب‌زده»، «خلأ نظارتی» و «ضعف نهادهای نمایندگی» رخ می‌دهد. در این فرآیند:

• دارایی‌های عمومی با قیمت‌های نازل واگذار می‌شوند
• شبکه‌های نزدیک به قدرت یا سرمایهٔ رانتی، برندگان اصلی‌اند
• و مردم، به‌رغم مشارکت انتخاباتی، از تصمیم‌سازی واقعی حذف می‌شوند

نتیجه، تمرکز ثروت و قدرت در دستان اقلیتی است که منافعش با منافع ملی تعارض ساختاری دارد.

درس روسیه؛ رأی بدون نهاد کافی نیست

در روسیهٔ دههٔ ۱۹۹۰، انتخابات برگزار می‌شد، اما:

• نهادهای تنظیم‌گر مستقل وجود نداشت
• شفافیت مالکیت و رقابت سالم تضمین نشد
• و دولتِ ضعیف، توان حفاظت از دارایی‌های ملی را نداشت

این شکاف نهادی، فرصت طلایی برای «الیگارش‌های منتظر فروپاشی» فراهم کرد تا صنایع راهبردی، رسانه‌ها و حتی سیاست را به تصاحب درآورند. این تجربه نشان می‌دهد که رأی مردم، بدون سازوکارهای حفاظت، کافی نیست.

خطر الیگارش‌های در کمین در ایران

در هر جامعه‌ای که انتظار تغییر ساختار وجود دارد، گروه‌هایی شکل می‌گیرند که نه برای اصلاح، بلکه برای برداشت حداکثری در لحظهٔ گذار آماده می‌شوند. نشانه‌های هشداردهنده عبارت‌اند از:

• تلاش برای تسریع خصوصی‌سازی بدون چارچوب رقابتی
• فشار برای تضعیف نهادهای نظارتی به نام «آزادسازی بازار»
• نفوذ پول‌های بزرگ در رسانه و سیاست برای جهت‌دهی افکار عمومی

این گروه‌ها معمولاً خود را حامی ثبات یا توسعه معرفی می‌کنند، اما در عمل، دموکراسی را گروگان منافع اقتصادی می‌سازند.

حفاظت از رأی مردم؛ فراتر از صندوق

حفاظت از رأی مردم، صرفاً به سلامت انتخابات محدود نمی‌شود. این حفاظت مستلزم:

• شفافیت کامل در تأمین مالی احزاب و کمپین‌ها
• قوانین ضدانحصار و ضدتراست قاطع
• ثبت عمومی و قابل ردیابی مالکیت دارایی‌های کلان

است. بدون این ابزارها، رأی مردم به‌راحتی با پول بازتعریف می‌شود.

سیاست‌های پیشگیرانه برای ایران پسا جمهوری اسلامی

برای جلوگیری از تکرار مدل الیگارش‌سازی روسی، مجموعه‌ای از سیاست‌های پیش‌دستانه ضروری است:

1. توقف خصوصی‌سازی شتاب‌زده در دوران گذار و انجام آن صرفاً پس از استقرار نهادهای نظارتی
2. ایجاد نهاد مستقل رقابت و ضدانحصار با اختیارات واقعی
3. ممنوعیت تمرکز هم‌زمان ثروت کلان، رسانه و نفوذ سیاسی
4. حفاظت حقوقی از دارایی‌های راهبردی به‌عنوان اموال بین‌نسلی
5. شفاف‌سازی فوری قراردادها، واگذاری‌ها و بدهی‌های کلان

دموکراسی بدون عدالت اقتصادی، ناپایدار است

تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که دموکراسی‌ای که اجازه دهد ثروت ملی به‌سرعت در دست اقلیت متمرکز شود، دیر یا زود با بی‌اعتمادی عمومی، پوپولیسم افراطی یا بازگشت اقتدارگرایی مواجه می‌شود. عدالت اقتصادی، شرط پایداری رأی مردم است.

جمع‌بندی

ایران پسا جمهوری اسلامی در نقطه‌ای حساس از تاریخ خود قرار خواهد گرفت. تکرار مدل الیگارش‌سازی روسی، به‌معنای از دست‌دادن هم‌زمان دموکراسی و ثروت ملی است. جلوگیری از این سناریو، نیازمند ترکیب هوشمندانه‌ای از مشارکت مردمی، نهادسازی قوی و شجاعت در مقابله با منافع رانتی است.

حفاظت از رأی مردم، یعنی حفاظت از آیندهٔ ایران؛ و این حفاظت، بدون سدسازی در برابر الیگارش‌های منتظر فروپاشی، ممکن نخواهد بود.